AI эриний гүйцэтгэлийн удирдлага: BSC-ийн хувьсал ба Монголын боломж

AI эринд гүйцэтгэлийн удирдлагын BSC-ийн хувьсал

Хүний нөөцийн удирдагчдын 82% нь өнөөгийн гүйцэтгэлийн удирдлагын системүүд үндсэн зорилгодоо хүрэхгүй байна гэж үзэж байгаа нь тохиолдлын үзэгдэл биш. Уламжлалт Balanced Scorecard буюу тэнцвэрт оноон карт (Balanced Scorecard, BSC) нь 1990-ээд оноос байгууллагуудын стратегийн гол хэрэгсэл болж ирсэн ч дижитал эдийн засгийн хурдац түүнийг гүйцэж орхисон. Мэдээлэл хуримтлагдах хурд нэмэгдэж, зах зээл улам бүр тогтворгүй болсон өнөөгийн нөхцөлд жилд нэг удаа хийдэг гүйцэтгэлийн үнэлгээ нь удирдлагын шийдвэрт хангалттай тулгуур болохоо больсон.

Хиймэл оюун ухаан (artificial intelligence) энэ цоорхойг нөхөж байна. Байгууллагуудын 78% нь 2024 онд ядаж нэг бизнесийн функцэд AI ашигласан нь 2023 оны 55%-аас эрс өссөн дүн юм. Энэ өсөлт санамсаргүй биш — удирдагчдын 72% нь AI ирэх гурван жилд ажиллах хүчний бүтцийг бүхэлд нь өөрчилнө гэдэгт итгэлтэй байна.

AI-ийн гүйцэтгэлийн удирдлагад нэвтрэх нь BSC-ийн логикийг устгахгүй — харин эрс гүнзгийрүүлнэ. Санхүүгийн болон санхүүгийн бус үзүүлэлтийг нэгтгэн харах BSC-ийн давуу тал нь AI-ийн урьдчилан таамаглах, бодит цагийн дүн шинжилгээний чадвартай нийлэхэд шинэ хүч олж авна. Монгол Улс ч энэ хувьслаас хол биш. Засгийн газар 2025 оны 9-р сард Том өгөгдөл болон AI-ийн Үндэсний Стратегийг баталсан нь тус улсын хувийн хэвшилд тодорхой дохио өгч байна: AI бол хойшлуулах биш, эхлүүлэх асуудал болжээ.

Монголын 1.2 сая идэвхтэй ажилтны орчинд гүйцэтгэлийн удирдлагын шинэчлэл нь нэг компанийн бус, үндэсний өрсөлдөх чадварын асуудал болж хувирч байна. Дотоодын бизнесүүд AI-д суурилсан BSC-ийг нэвтрүүлэх тусам шийдвэр гаргалт хурдасч, ажилтны хөгжлийн хөрөнгө оруулалт илүү оновчтой болно.

BSC болон AI-ийн нэгдэл: Стратегийн гүйцэтгэлийг сайжруулах нь

BSC-ийн дөрвөн хэтийн төлөв — санхүү, хэрэглэгч, дотоод үйл явц, суралцах ба өсөлт — нь AI-ийн аналитик чадвартай нийлэхэд бүгд шинэ агуулга олж авна. Санхүүгийн хэтийн төлөвт AI нь туршилтын нөхцөл загварчилж (сценари шинжилгээ), алдагдлын эрсдэлийг урьдчилан тооцох боломжийг олгодог бол хэрэглэгчийн хэтийн төлөвт зан төлөвийн загвар таних замаар борлуулалтын таамагт нарийвчлал нэмдэг.

Дотоод үйл явцын хэтийн төлөвт AI-ийн нөлөө хамгийн шууд харагддаг. Хөгжүүлэгчид AI ашиглан долоо хоногт дунджаар 3.9 цаг хэмнэж байгаа бөгөөд өдөр бүр AI ашигладаг мэргэжилтнүүд бусдаасаа 60% илүү ажлын үр дүнг нэгтгэн боловсруулдаг байна. BSC-ийн «дотоод үйл явц» үзүүлэлтэд энэ өсөлт шууд тусдаг.

«Суралцах ба өсөлт»-ийн хэтийн төлөв бол AI-ийн хамгийн гүн нөлөө үзүүлдэг хэсэг. 2025 он гэхэд дэлхийн корпорацын сургалтын зах зээл 500 тэрбум доллар-т хүрнэ гэж таамаглаж байгаа нь байгууллагууд хүний капиталдаа хэр их хөрөнгө оруулж байгааг харуулна. AI энэ санхүүжилтийг боломжийн хамгийн өгөөжтэй чиглэлд яаралтай чиглүүлж өгч чадна: хэнд ямар сургалт хамгийн илүү нөлөөлөх, аль ажилтан ойрын хугацаанд ур чадвараа дутагдуулах гэж байгааг урьдчилан илрүүлнэ.

Монголын өнцгөөс харахад Мандах Их Сургуульд хийсэн туршилт чухал жишиг болж байна: ChatGPT нягтлан бодох бүртгэлийн 100 асуулттай шалгалтуудад 77%-ийн гүйцэтгэл үзүүлжээ. Энэ үзүүлэлт нь AI-ийг BSC-ийн «суралцах ба өсөлт» хэмжигдэхүүн болгон ашиглах бодит үндэс юм — ажилтны мэдлэгийг стандартчилсан аргаар хэмжиж, суурь шугамыг тогтооход AI хэрэглэж болно гэдгийг харуулж байна.

Нэг эмнэлгийн жишээ BSC-ийн урт хугацааны үр дүнг тодорхой харуулж байна. Тэнцвэрт оноон картыг үе шаттайгаар нэвтрүүлсний дараа тус байгууллагын ажилтны эргэлт 23.6%-аас 3.4% болж буурсан нь 2015-аас 2023 оны хооронд бий болсон өөрчлөлт юм. AI-ийн дэмжлэгтэй BSC ийм үр дүнг хэд дахин хурдан бий болгох нөхцөл бүрдүүлнэ.

Хүний нөөцийн үүрэг: Уламжлалтаас стратегийн түншлэл рүү

Хүний нөөцийн удирдагчдын 62% нь одоогийн гүйцэтгэлийн систем бизнесийн хэрэгцээг гүйцэхгүй байна гэж үзсэн нь тус чиглэлийн мэргэжилтнүүд өөрсдөө шинэчлэлийн цаг болсныг хүлээн зөвшөөрч байгааг илтгэнэ. AI энэ шинэчлэлийн гол хөшүүрэг болж байна.

Уламжлалт хүний нөөцийн менежер цагаа ихэнхийг тайлан нэгтгэх, шалгалтын хуудас дүүргэх, ярилцлага зохицуулахад зарцуулдаг. AI эдгээр давтагддаг ажлуудыг автоматжуулснаар мэргэжилтнүүдэд стратегийн зөвлөлийн чиг үүрэг гүйцэтгэх орон зай нээгдэнэ. Ажилтны гүйцэтгэлийн хандлагыг бодит цагт дүн шинжилгээд, удирдагчид тулгарч болзошгүй асуудлыг дохиолох — энэ бол орчин үеийн хүний нөөцийн менежерийн үнэ цэн юм.

Монгол Улсын Засгийн газар «AI Туслах» хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, төрийн албан хаагчдад KPI тодорхойлоход туслаж байгаа нь чухал прецедент болж байна. Хувийн хэвшилд ч мөн адил хандлага тогтвортой нэвтэрч байна — AI систем нь гүйцэтгэлийн зорилтыг ажилтан бүрийн ур чадвар, туршлага, ажлын нөхцөлтэй уялдуулан тодорхойлоход тусалдаг.

Гэхдээ «стратегийн түнш» болохын тулд хүний нөөцийн мэргэжилтнүүд AI-ийн боломж, хязгаарлалтыг ойлгосон байх ёстой. AI-ийн хэрэгслийн салбар даяарх нэвтрэлт 93%-д хүрсэн ч ихэнх байгууллагад гүйцэтгэлийн өсөлт ердөө 5–15%-д хэлбэлсэж байна. Энэ ялгаа нь технологийн асуудал биш — хэрэглэлтийн ур чадвар, зохион байгуулалтын бэлэн байдлын дутагдал юм.

Монгол Улс дижитал бичиг үсгийн тал дээр бэлтгэлийн ажлыг эрчимжүүлж байна: 2025 он гэхэд багш нарын 25%-ийг дижитал бичиг үсэгт сургах зорилт тавьсан нь гол анхаарлыг боловсролын шатнаас эхэлж хүний нөөцийн чадавхийг дээшлүүлэхэд чиглүүлж байгааг харуулна. Хувийн хэвшлийн байгууллагуудад хүний нөөцийн менежерүүдийг AI-ийн мэдлэгтэй болгох хөрөнгө оруулалт нь иймэрхүү системийн шилжилтийн үед хамгийн өгөөжтэй зарлага болно.

Удирдлагын сорилт ба боломжууд: AI-ийг хэрхэн удирдах вэ?

AI нь гүйцэтгэлийн удирдлагад нэвтрэхийн хэрээр шинэ асуудлууд гарч ирж байна. Зарим баг AI нэвтрүүлснээс хойш 50% хүртэлх илүү алдаа гаргаж байна гэсэн дүн — AI нь заавал ажлын чанарыг сайжруулдаг биш гэдгийг баталж байна. Алдааны шалтгаан нь ихэвчлэн алгоритмд биш, харин хэрэглэгчийн «AI бичсэн бол зөв байх» гэсэн буруу итгэлд оршдог.

Алгоритмын хэвийлт (algorithmic bias) бол өөр нэг бодит эрсдэл. Сургалтын өгөгдөлд тэгш бус байдал байвал AI үнэлгээний систем тэгш бус шийдвэрийг автоматжуулж, хүчитгэнэ. Гүйцэтгэлийн шалгуурыг AI тодорхойлоход хэн ямар өгөгдлөөр сургасан, ямар сонгомол байдал агуулагдаж байгааг удирдлага мэдэж байх ёстой.

Ил тод байдал нь ажилтны итгэлийг бий болгох гол нөхцөл. AI-ийн шийдвэрийн механизм «хар хайрцаг» хэвээр үлдвэл ажилтнууд үнэлгээний үр дүнд эргэлзэж, эсэргүүцэл бий болно. Монгол Улс энэ асуудлыг Хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн хүрээнд хэсэгчлэн зохицуулж байгаа ч AI-ийн шийдвэрийн тайлбарлагдах чадвар (explainability) тусгайлсан зохицуулалт шаардаж байна.

Монгол Улсын AI экосистемийн бэлэн байдлын оноо 5-аас 3.0 байгаа нь дунд зэргийн түвшинд байгааг харуулна. Энэ оноо дэд бүтэц, хүний нөөцийн чадавхи, хууль эрх зүйн орчин зэрэг олон хэмжигдэхүүнийг багтааж тооцдог. Тиймээс гүйцэтгэлийн удирдлагад AI нэвтрүүлэхдээ дан технологийн шийдлийг импортолж буулгах биш, байгууллагын соёл, дотоод процесс, хүний чадавхийг зэрэг дэврүүлэх цогц арга барил шаардлагатай.

2026 оны 1-р улиралд AI-ийг өдөр бүр ашигладаг ажилтнуудын 6.3% нь ирэх таван жилд ажлын байраа алдах магадлалтай гэж мэдэгдсэн бол AI бага ашигладагчдын хувьд энэ тоо 3.1% байна. Парадокс мэт харагдах энэ дүн нь дур мэдэн AI хэрэглэх нь аюулгүй гэсэн үг биш — мэргэжлийн хязгаарлагдмал чиглэлд гүн гарчихсан ажилтан хоцрогдох эрсдэлтэй гэдгийг анхааруулж байна. Удирдлага ажилтнаа AI-ийн эрсдэлд дан орхихгүйгээр чадавхийг нь тасралтгүй шинэчлэх үүргийг хэзээнээс ч илүү хатуу хүлээж байна.

Монголын онцлог ба ирээдүй: AI-ийн боломжийг нээх нь

Монгол Улсад AI-ийн зохицуулалт тусгайлсан хуульгүй хэвээр байгаа ч стратегийн дэд бүтэц бэхэжсээр байна. 2025 оны 9-р сард батлагдсан Том өгөгдөл болон AI-ийн Үндэсний Стратеги нь хувийн хэвшлийн байгууллагуудад AI нэвтрүүлэх тодорхой дохио болсон юм. Тоон хөгжлийн үндэсний стратегийн хүрээнд AI-г хөгжүүлэхийн зэрэгцээ Хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хуулийн шаардлага ажилтны гүйцэтгэлийн мэдээлэл хэрхэн боловсруулахыг зохицуулж байна — энэ нь BSC-д суурилсан AI системийн хувьд шууд хамааралтай.

Монгол Улсын 1.2 сая идэвхтэй ажилтны хөдөлмөрийн зах зээлд AI-д суурилсан гүйцэтгэлийн удирдлага нэвтрэх нь байгаа ажлын байрны бүтцийг өөрчилнө. Уул уурхай, худалдаа, банк, барилгын салбаруудад ажилтны үр дүнг бодит цагт хэмжиж, сайжруулах орон зай нэлээн том байна. Жижиг, дунд аж ахуйн нэгжүүдэд ч адил — хэдэн арван ажилтантай компани жилийн нэг удааны шалгалт биш, тасралтгүй дүн шинжилгээнд суурилсан гүйцэтгэлийн системтэй болбол шийдвэр гаргалтын хурд, чанар аль аль нь дэврэнэ.

Засгийн газрын «AI Туслах» хөтөлбөр төрийн байгууллагуудад KPI тодорхойлоход ашиглагдаж байгаа нь чухал прецедент тавьж байна. Хувийн хэвшилд энэ загварыг нэвтрүүлэхэд техникийн дэд бүтэц л хангалтгүй байна гэсэн саад байхгүй — байгааг нь ашиглах мэдлэг, зохион байгуулалтын хүсэл зориг л хэрэгтэй.

Монголын AI бэлэн байдлын оноо 3.0 байгаа нь суурь бэлтгэл бий болсон ч нэмэлт хөрөнгө оруулалт шаардлагатайг харуулна. 2026 оны 2-р улиралд байгууллагын AI нэвтрүүлэлт дэлхий нийтээр 6 пунктээр өссөн нь Монгол ч мөн энэ долгионд унадаг байгаа гэсэн үг. Одоо нэвтрүүлж буй компаниуд ердийнхөөс хоёр-гурван жил урьтаж, тэр давуу талын жимсийг хурааж авна.

BSC-ийг AI-тай хослуулан нэвтрүүлэхдээ Монголын компаниуд гурван зүйлд анхаарал хандуулах нь зохимжтой: өгөгдлийн чанарыг баталгаажуулах, ажилтанд ил тод мэдээлэх, хэрэгжилтийг шатлан явуулах. Нэг удаагийн том шилжилт биш, жижиг туршилтаас суралцан, өргөтгөх зарчим нь эрсдэлийг бууруулж, амжилтын магадлалыг дэгжинэ.

Дүгнэлт: Хүн ба AI-ийн хамтын ажиллагаагаар ирээдүйг бүтээх нь

AI нь BSC-ийн загварыг устгахгүй — жинхэнэ утгаар нь биелүүлнэ. Санхүү, хэрэглэгч, дотоод үйл явц, суралцах ба өсөлт гэсэн дөрвөн хэтийн төлөвийг бодит цагийн өгөгдлөөр тэжээхэд л тэнцвэрт оноон карт зорилгодоо бүрэн хүрнэ. Хүний нөөрийн менежер ч, шугамын удирдагч ч AI-ийн дүн шинжилгээг харааны өргөжүүлэлт болгон ашиглаж, стратегийн шийдвэрт цаг зав гаргаж чадна.

Гэхдээ технологи дангаараа хангалтгүй. Алгоритмыг шүүмжлэлтэй эргэлзэн шалгах, ёс зүйн хил хязгаарыг хадгалах, ажилтантай ил тод харилцах — эдгээр нь хүний л гүйцэтгэх чиг үүрэг хэвээр үлдэнэ. Монголын бизнесийн орчинд энэ хүн-машины тэнцвэрийг зөв олж чадсан байгууллага өрсөлдөх давуу талаа бататгах бодит боломжтой. Хүлээх цаг дуусч, эхлэх цаг ирсэн байна.